بکرزایی Parthenogenesis

🔹🔶بکرزایی Parthenogenesis

نوعی تولید مثل غیر جنسی است که در آن تخمک بدون انجام لقاح‌ با اسپرم، تبدیل به یک موجود زنده کامل می شود. این پدیده در تعداد زیادی از بی‌مهرگان و مهره‌داران شامل گونه‌هایی نظیر نماتودها، شکم پایان، سخت پوستان، حشرات به خصوص زنبور عسل، ماهی‌ها، دوزیستان و خزندگان دیده می‌شود.
درحقیقت بکرزایی در برخی گونه‌ها به عنوان نوعی سازگاری برای بقا در شرایط فشارهای محیطی و کاهش شدید تعداد افراد جمعیت رخ می‌دهد. در بعضی گونه‌ها بکرزایی به ندرت و در شرایط خاصی صورت می‌گیرد که در این گونه‌ها معمولاً بکرزایی و تولید مثل جنسی به طور متناوب انجام می‌شود یعنی چندین نسل از طریق بکرزایی تولید مثل کرده و در برخی شرایط دوباره از طریق جنسی، تولید مثل صورت می‌گیرد.

بر این اساس انواع گونه هایی که بکرزایی می کنند را می توان در چند دسته قرار داد.

🔶بکرزایی چرخه‌ای:

بکرزایی دگرزا یا چرخه‌ای (cyclic یا heterogeny) شکلی از زندگی می‌باشد که در آن بکرزایی و تولید مثل جنسی به تناوب صورت می‌گیرد. در کرم‌های روتیفر و کک آبی تخمک‌ها در صورت بارور شدن در طی زمستان به صورت غیرفعال باقی می‌مانند چنین تخمک‌هایی زرده بیشتر و اندازه بزرگتری نسبت به سایر تخمک‌ها و رشد و نمو آهسته تری دارند در مقابل تخمک‌هایی که در تابستان به تعداد زیاد تشکیل می‌شوند اندازه کوچک و رشد نمو سریع تری داشته و از طریق بکرزایی نسل بعد را به وجود می‌آورند.

🔶بکرزایی نرمال:

بکرزایی منظم یا نرمال یا فیزیولوژیک، نوعی بکرزایی است که در آن برخی گونه‌ها با تخمک‌های لقاح نیافته بطور معمول از طریق بکرزایی نسل بعد را به وجود می‌آورند.

🔶بکرزایی اجباری:

در بکرزایی اجباری (Facultative)، تخمک‌ها چه بارور شوند و چه نشوند توانایی ایجاد فرد جدید را دارند اما در اثر بکرزایی فقط یک جنس به وجود می‌آید. در چندین گونه از حشرات بکرزایی از نوع اختیاری می‌باشد و تخمک‌های بارور نشده تنها یک جنس را به وجود می‌آورند و جنس دیگر از تخم‌های لقاح یافته به وجود می‌آید. به عنوان مثال در زنبور عسل اروپایی همیشه جنس نر از طریق بکرزایی و جنس ماده از طریق جنسی به وجود می‌آید. اگر ذخیره اسپرمی ملکه تمام شود و یا اینکه ملکه قادر به جفت گیری نشده باشد در آن صورت ملکه قادر به گذاشتن تخم بارور نخواهد بود و تمامی لاروها در آن جمعیت نر خواهد بود گاهی هم اگر ملکه بمیرد در آن جمعیت، جایش را یک ماده‌ کارگر می گیرد و اقدام به تخم‌گذاری می کند ولی چون قدرت و توان جفتگیری ندارد تمام لاروها نر خواهند بود.

موقعیت مشابهی در حشره ساس سپری دیده می‌شود و از تخمک‌های لقاح نیافته ماده‌ها به وجود می‌آیند و در شپشک یا شته، تخم‌های لقاح نیافته هم به جنس نر و هم به جنس ماده می‌توانند تبدیل شوند.

بکرزایی را می‌توان بر اساس تعداد کروموزم‌های سلول‌های حاصل نیز تقسیم کرد:

بکرزایی هاپلوئید که نوزاد نیمی از کروموزومها را دارد. در تعدادی از گیاهان گلدار نظیر سیب خاردار، تنباکو، برنج، ذرت و گندم دیده می‌شود. در مورد زنبورها ، زنبورهای نر هاپلوئید هستند.

در بکرزایی دیپلوئیدی نوزاد تمام کروموزومها را دارد. با توجه به اینکه تخمک با اسپرم ترکیب نشده، به چندین روش این دیپلوئیدی شدن اتفاق می افتد. اول اینکه ممکن است هسته تخمک‌های هاپلوئیدی با همدیگر یا با هسته جسم قطبی ثانویه ترکیب شوند و یا در صورت عدم انجام کامل میوز، تخمک‌های دیپلوئید به وجود آیند. بکرزایی دیپلوئیدی بسیار معمولتر از نوع هاپلوئیدی می‌باشد که در حشراتی نظیر کرم‌های حلقوی و کرم کبد گوسفندو در گیاهان گلدار نظیر گل قاصدک دیده می‌شود.

بکرزایی به طریق مصنوعی (Artificial Parthenogenesis) و در آزمایشگاه نیز قابل انجام است . در روش مصنوعی به چند روش می‌توان تخمک‌ها را وادار به تقسیم و رشد و نمو نمود. از جمله قرار دادن تخمک‌ها در محیط‌هایی با محلول نمکی هیپوتونیک و یا هایپرتونیک، اسیدهای رقیق، مواد قلیایی، سموم، مواد مخدر و یا با روش‌های فیزیکی نظیر تغییرات دمایی، تشعشع، شوک الکتریکی، پرتو فرابنفش و یا وارد کردن سوزن .

البته در برخی جانداران به طور معمول تخمک‌های لقاح نیافته از بین می‌روند و تنها به صورت تصادفی یا استثنایی در تخمکی بکرزایی انجام می‌شود.